Zmiany zazwyczaj ustępują po schłodzeniu i osuszeniu skóry. Nie każda wysypka u noworodka jest jednak potówką, dlatego warto zwrócić uwagę na jej wygląd, miejsce występowania oraz samopoczucie dziecka.
Czym są potówki?
Potówki, nazywane również wysypką cieplną lub miliarią, powstają, gdy przewody wyprowadzające pot zostają zablokowane. Pot nie może wtedy swobodnie wydostać się na powierzchnię skóry i gromadzi się w jej płytszych albo głębszych warstwach.
Potówki nie są alergią i zwykle nie wynikają z zakażenia. Mogą jednak przypominać inne zmiany skórne, a uszkodzona i intensywnie drapana skóra może stać się bardziej podatna na wtórną infekcję.
Skąd się biorą potówki u niemowlęcia?
U noworodków i niemowląt przewody gruczołów potowych są delikatne i łatwiej ulegają zatkaniu. Ryzyko pojawienia się zmian zwiększają warunki, które nasilają pocenie albo utrudniają odparowywanie wilgoci.
Potówkom mogą sprzyjać:
- wysoka temperatura i duża wilgotność powietrza,
- zbyt wiele warstw ubrania lub pościeli,
- ciasne, nieprzewiewne ubrania,
- gorączka i nasilone pocenie,
- długotrwały kontakt skóry z wilgotnym materiałem,
- przyleganie skóry do skóry w fałdach,
- grube, tłuste i okluzyjne preparaty nakładane na duże powierzchnie,
- szczelne pokrowce i materiały ograniczające przepływ powietrza.
Nie oznacza to, że gruczoły potowe dziecka „nie działają prawidłowo”. Potówki są skutkiem czasowego zablokowania ich przewodów, a nie trwałej choroby gruczołów.
Gdzie najczęściej pojawiają się potówki?
Zmiany najczęściej występują w miejscach ciepłych, wilgotnych i przykrytych ubraniem.
U niemowląt mogą pojawiać się:
- na szyi i karku,
- na klatce piersiowej i plecach,
- na skórze głowy,
- pod pachami,
- w zgięciach łokci i kolan,
- w pachwinach i innych fałdach skóry,
- na twarzy, szczególnie przy linii włosów i w okolicy policzków,
- pod ciasnym ubraniem, nosidłem lub pasami fotelika.
Zmiany na dłoniach, stopach albo wyłącznie w okolicy pieluszkowej mogą mieć również inną przyczynę i wymagają uważniejszej oceny.
Jak rozpoznać potówki u niemowlaka?
Potówki mogą wyglądać jak drobne pęcherzyki, grudki albo czerwone punkciki występujące w większych skupiskach. Skóra może być lekko zaczerwieniona, swędząca lub sprawiać wrażenie kłującej.
Za potówkami może przemawiać:
- pojawienie się zmian po przegrzaniu lub intensywnym poceniu,
- występowanie w przykrytych miejscach i fałdach skóry,
- brak gorączki i pogorszenia samopoczucia,
- zmniejszanie się wysypki po schłodzeniu i osuszeniu skóry,
- brak rozległego sączenia, strupów i silnego obrzęku.
Potówki mogą przypominać trądzik niemowlęcy, rumień noworodkowy, wyprysk, zapalenie mieszków włosowych, zakażenie albo reakcję kontaktową. Nie należy więc rozpoznawać ich wyłącznie na podstawie obecności drobnych krostek.
Rodzaje potówek
Potówki krystaliczne
Mają postać bardzo drobnych, przejrzystych pęcherzyków przypominających kropelki wody. Zwykle nie są otoczone silnym zaczerwienieniem, nie powodują bólu i łatwo pękają.
Potówki czerwone
To niewielkie czerwone grudki lub pęcherzyki otoczone rumieniem. Mogą wywoływać świąd, pieczenie albo uczucie kłucia, szczególnie podczas dalszego pocenia.
Potówki krostkowe
Jeśli na szczycie zmian pojawia się żółtawa lub biaława treść, mogą to być potówki krostkowe, ale podobnie wyglądają również niektóre zakażenia skóry. Ropnych zmian nie należy automatycznie uznawać za zwykłą odmianę potówek.
Krostki, narastający ból, obrzęk, sączenie lub strupy wymagają oceny lekarza.
Potówki na twarzy i podczas karmienia
Podczas karmienia policzek dziecka może przez dłuższy czas przylegać do skóry mamy. Ciepło, pot, ślina i ograniczony przepływ powietrza mogą sprzyjać miejscowemu podrażnieniu albo potówkom.
Nie oznacza to, że skóra dziecka „nie może oddychać” albo że podczas prawidłowego karmienia maluch ma utrudnione oddychanie.
Po karmieniu można:
- delikatnie osuszyć wilgotny policzek i fałdy szyi,
- zmienić pozycję dziecka podczas kolejnego karmienia,
- zadbać o komfortową temperaturę pomieszczenia,
- unikać pozostawiania na twarzy grubej warstwy tłustego preparatu.
Jeżeli dziecko podczas karmienia sinieje, krztusi się, bardzo szybko oddycha, przerywa ssanie, aby zaczerpnąć powietrza, albo ma trudności z oddychaniem, nie należy tłumaczyć tego potówkami. Potrzebna jest konsultacja medyczna.
Co zrobić, gdy pojawią się potówki?
Podstawą postępowania jest ograniczenie pocenia oraz utrzymanie skóry w chłodzie i suchości.
Warto:
- przenieść dziecko do chłodniejszego, przewiewnego miejsca,
- zdjąć nadmiar warstw ubrania,
- wybrać luźne i lekkie ubranie,
- delikatnie umyć skórę letnią wodą,
- osuszyć ją przez przykładanie miękkiego ręcznika,
- pozostawić zmienioną okolicę odkrytą, jeśli jest to możliwe,
- ograniczyć tarcie, drapanie i kontakt z szorstkim materiałem.
Pomocny może być chłodny, wilgotny kompres przykładany przez kilka minut. Nie powinien być lodowaty, a dziecko nie może zacząć marznąć ani drżeć.
Potówki zwykle zmniejszają się po usunięciu przyczyny przegrzewania. Nie można jednak zagwarantować, że każda wysypka zniknie w ciągu dokładnie trzech lub czterech dni.
Potówki w okolicy pieluszkowej
Wysypka pod pieluszką nie zawsze jest potówką. Znacznie częściej może być podrażnieniowym pieluszkowym zapaleniem skóry, reakcją kontaktową albo zakażeniem drożdżakowym.
W pierwszej kolejności należy:
- często sprawdzać pieluszkę,
- zmieniać ją możliwie szybko po stolcu i po wyraźnym zmoczeniu,
- delikatnie oczyszczać skórę,
- dokładnie osuszać fałdy,
- pozostawiać dziecko przez krótki czas bez pieluszki,
- unikać zbyt ciasnego zapinania.
Gruby krem barierowy może być odpowiedni przy pieluszkowym zapaleniu skóry, ale nie jest uniwersalnym leczeniem potówek. Na obszarze typowej wysypki cieplnej ciężka, okluzyjna warstwa może utrudniać odparowywanie potu.
Jeśli zmiany obejmują fałdy pachwinowe, są bardzo czerwone, błyszczące albo otoczone drobnymi krostkami, należy rozważyć inną przyczynę niż zwykłe potówki.
Czego nie stosować na potówki?
Na skórę z potówkami nie należy nakładać bez zalecenia specjalisty:
- spirytusu ani preparatów zawierających alkohol,
- środków odkażających,
- talku i pylących zasypek,
- olejków eterycznych,
- gęstych, tłustych maści na duże powierzchnie,
- domowych naparów ziołowych,
- kremów steroidowych,
- maści z antybiotykiem pozostałych po wcześniejszym leczeniu.
Nie wolno przekłuwać, wyciskać ani zdrapywać pęcherzyków i krostek. Może to uszkodzić naskórek i zwiększyć ryzyko zakażenia.
Jeżeli świąd jest silny, a chłodzenie skóry nie przynosi poprawy, odpowiednie leczenie powinien dobrać lekarz lub farmaceuta z uwzględnieniem wieku dziecka.
Jak zapobiegać potówkom?
Najważniejsze jest dostosowanie ubrania i otoczenia do aktualnej temperatury, a nie stosowanie jednej zasady przez cały rok.
W profilaktyce warto:
- wybierać lekkie i luźne ubrania,
- zdejmować dodatkowe warstwy, gdy dziecko jest spocone lub gorące,
- regularnie osuszać fałdy szyi, pach i pachwin,
- unikać szczelnych, nieprzewiewnych pokrowców,
- nie przykrywać wózka kocem ani pieluszką,
- wietrzyć pomieszczenia, gdy temperatura na zewnątrz na to pozwala,
- unikać intensywnego natłuszczania zdrowej, spoconej skóry,
- częściej zmieniać wilgotne ubranie i pościel.
Nie trzeba usuwać z otoczenia wszystkich materiałów syntetycznych ani wybierać wyłącznie bawełny. Ważniejsze są lekkość, luźny krój, odprowadzanie wilgoci oraz tolerancja materiału przez skórę dziecka.
Zasada ubierania niemowlęcia w jedną warstwę więcej niż dorosłego może być pomocna w chłodniejsze dni, ale nie powinna być stosowana automatycznie podczas upału. W wysokiej temperaturze jedna lekka warstwa może być wystarczająca.
Potówki a przegrzanie dziecka
Potówki mogą być jednym z sygnałów, że dziecku jest zbyt ciepło. Temperaturę najlepiej oceniać, dotykając klatki piersiowej, brzucha lub karku, a nie dłoni i stóp, które często są chłodniejsze.
O przegrzaniu mogą świadczyć:
- spocona lub bardzo gorąca skóra,
- wilgotne włosy,
- zaczerwienienie twarzy,
- niepokój albo nietypowa senność,
- szybszy oddech,
- mniejsza chęć do jedzenia.
W takiej sytuacji należy zdjąć nadmiar warstw i przenieść dziecko do chłodniejszego miejsca. Nie należy gwałtownie schładzać go lodem ani bardzo zimną wodą.
Podczas snu dziecko powinno być ubrane lekko, mieć odkrytą głowę i leżeć na plecach na płaskiej, twardej powierzchni. Nadmiar odzieży i pościeli zwiększa ryzyko przegrzania.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Skontaktuj się z pediatrą, jeśli:
- nie masz pewności, czy zmiany są potówkami,
- wysypka nie zmniejsza się po kilku dniach chłodzenia skóry,
- zmiany szybko się rozszerzają,
- pojawiają się krosty, ropa, pęcherze lub żółte strupy,
- skóra jest wyraźnie bolesna, obrzęknięta albo gorąca,
- dziecko intensywnie się drapie,
- wysypka często nawraca bez wyraźnego związku z ciepłem,
- zmiany występują u noworodka i trudno określić ich przyczynę.
Pilnej oceny wymagają:
- temperatura 38°C lub wyższa u dziecka poniżej trzeciego miesiąca życia,
- trudności z oddychaniem lub sinienie,
- wiotkość, wyraźna senność albo trudność z obudzeniem,
- odmowa karmienia,
- znacznie mniej mokrych pieluszek,
- drgawki,
- wysypka, która nie blednie pod naciskiem,
- objawy silnego przegrzania.
Gorączka i pogorszenie samopoczucia nie są typowymi objawami zwykłych potówek. Nie należy zakładać, że wynikają wyłącznie z wysokiej temperatury otoczenia.
Podsumowanie
Potówki powstają wskutek zablokowania przewodów odprowadzających pot. Najczęściej pojawiają się w ciepłych, wilgotnych i przykrytych miejscach, takich jak szyja, kark, klatka piersiowa i fałdy skóry.
Podstawą pielęgnacji jest schłodzenie dziecka, zdjęcie nadmiaru ubrań, delikatne umycie i osuszenie skóry oraz unikanie grubych, tłustych preparatów. Pęcherzyków i krostek nie należy wyciskać ani przemywać alkoholem.
Ropne zmiany, gorączka, ból, szybkie rozszerzanie się wysypki albo brak poprawy mogą wskazywać na inną chorobę i wymagają konsultacji lekarskiej.